Tích hợp hệ sinh thái tín chỉ carbon xanh vào phát triển kinh tế ven biển tại Việt Nam: Thực trạng và hàm ý chính sách

Trong bối cảnh Việt Nam nỗ lực thực hiện cam kết quốc tế về tăng trưởng xanh và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050, định hướng phát triển bền vững cần được gắn kết chặt chẽ với chiến lược bảo vệ không gian biển. Với 3.260 km đường bờ biển, Việt Nam đang đối mặt nhiều rủi ro lớn từ các hiện tượng thời tiết cực đoan và tình trạng nước biển dâng. Đứng trước những thách thức sống còn đó, hệ sinh thái carbon xanh dương được đánh giá là giải pháp dựa vào tự nhiên tối ưu. Khái niệm khoa học này chỉ lượng khí carbon được đồng hóa và tích lũy lâu dài trong các hệ sinh thái ngập nước ven biển như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển và bãi triều lầy. Để phát huy toàn diện giá trị thực tiễn, công tác bảo tồn cần được thiết kế đồng bộ với hoạt động kinh tế ven biển, vượt ra khỏi giới hạn của mục tiêu bảo vệ môi trường truyền thống.

Hệ sinh thái carbon xanh dương ven biển

Sự chuyển dịch chậm trễ sang các mô hình kinh tế phát thải thấp có thể khiến Việt Nam vuột mất cơ hội thu hút dòng vốn đầu tư xanh, đồng thời làm gia tăng chi phí khắc phục hậu quả thiên tai trong dài hạn. Yêu cầu cấp bách được đặt ra không đơn thuần là việc bảo vệ rừng ngập mặn, mà phải là sự phối hợp nhịp nhàng các chính sách kinh tế ven biển với tiến trình phục hồi, vận hành chuỗi giá trị hệ sinh thái tín chỉ carbon. Cách tiếp cận đa chiều này hướng tới việc thiết lập một vòng tuần hoàn khép kín giữa sinh thái và kinh tế, trong đó giá trị thương mại quy đổi từ carbon đóng vai trò bệ đỡ tài chính vững chắc hỗ trợ sinh kế cộng đồng bản địa. Ngược lại, lợi ích kinh tế bền vững sẽ tạo nguồn lực tái đầu tư vào công cuộc phục hồi thiên nhiên.

Đi sâu phân tích tiềm năng không gian phân bố, nguồn lực carbon xanh tại Việt Nam trải dài dọc theo các lưu vực cửa sông lớn và bãi bồi ven biển với thông số ấn tượng. Các số liệu thống kê năm 2020 ghi nhận tổng diện tích rừng ngập mặn toàn quốc đạt mức 154.878 héc ta. Khu vực Đồng bằng sông Hồng đóng góp tỷ trọng đáng kể với 29.176,8 héc ta, chiếm khoảng 18,8%. Sự phân bổ mang tính tập trung rất cao tại các địa phương trọng điểm như Quảng Ninh với 19.600,6 héc ta. Về mặt sinh thái học, năng lực đồng hóa và lưu trữ khối lượng khí carbon của hệ sinh thái ven biển vượt trội hơn hẳn nhiều hệ sinh thái trên cạn. Cụ thể, rừng ngập mặn và thảm cỏ biển có tốc độ hấp thụ trung bình cao gấp hai đến bốn lần so với rừng nhiệt đới.

Dựa trên nền tảng sinh khối dồi dào, các nghiên cứu ước tính nguồn lực carbon xanh hiện tại có đủ khả năng đóng góp khoảng ba triệu tấn khí carbon vào mục tiêu giảm nhẹ phát thải quốc gia tự quyết định đến năm 2035. Số liệu này mở ra dư địa vô cùng to lớn cho quá trình thiết lập các bể chứa carbon thương mại hóa trên thị trường quốc tế. Song song đó, báo cáo đánh giá của Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh hệ thống phòng hộ tự nhiên ven biển của Việt Nam đang trực tiếp bảo đảm an toàn cho khoảng bảy triệu người dân. Hệ thống rào chắn sinh học này bảo vệ hiệu quả ba trăm nghìn héc ta đất đai, giúp che chắn khối tài sản kinh tế quy đổi lên tới 6,5 tỷ đô la Mỹ khỏi rủi ro thiên tai.

Bên cạnh chức năng phòng hộ bờ biển, các vùng đất ngập nước này còn vận hành như hầm chứa an toàn cho khối lượng khổng lồ ước tính khoảng 84 triệu tấn khí carbon. Trong cơ cấu tổng thể của chuỗi giá trị dịch vụ hệ sinh thái biển, rừng ngập mặn cấu thành tới 94% tổng giá trị quy đổi, tương đương khoảng 0,56% tổng giá trị gia tăng của nền kinh tế. Những minh chứng bằng số liệu đã củng cố vững chắc vị thế trọng yếu của hệ sinh thái carbon xanh. Tuy nhiên, để các lợi ích vĩ mô thực sự mang tính bền vững, mô hình phát triển bắt buộc tuân thủ nguyên tắc lấy cộng đồng làm trung tâm. Mọi chính sách bảo tồn đa dạng sinh học cần gắn kết hữu cơ với phúc lợi sinh kế nhằm bảo đảm người dân được hưởng lợi công bằng.

Thực tiễn phát triển tại nhiều địa phương duyên hải đã chứng minh rừng ngập mặn là hệ thống vườn ươm tự nhiên khổng lồ, cung cấp không gian sinh trưởng lý tưởng cho vô số loài thủy sản giá trị cao. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, thay vì đánh đổi môi trường để nuôi tôm thâm canh nhiều rủi ro, người dân khai thác nguồn cỏ năn tượng (hến biển) tự nhiên phục vụ nghề đan lát thủ công xuất khẩu, thu về lợi nhuận ổn định 8 triệu đồng trên mỗi 1000 m². Tại vùng đầm phá Tam Giang (Huế), phụ nữ gia tăng đáng kể thu nhập thông qua việc kết hợp trồng rừng với dịch vụ du lịch sinh thái cộng đồng. Việc thương mại hóa tín chỉ carbon đang trở thành đòn bẩy tài chính chiến lược; nguồn thu nếu được phân bổ minh bạch để đầu tư hạ tầng thiết yếu sẽ khích lệ người dân nhiệt thành bảo vệ tự nhiên.

Quá trình vận hành thị trường giao dịch carbon tại Việt Nam hiện đang vấp phải ba rào cản pháp lý trọng yếu. Thứ nhất, là sự thiếu vắng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định đạt chuẩn quốc gia dành riêng cho đặc thù trầm tích đất ngập nước. Thứ hai, nằm ở hệ thống luật đất đai và lâm nghiệp hiện hành chưa phân định rõ ràng quyền sở hữu tài sản đối với tín chỉ sinh khối trên diện tích rừng giao khoán. Thứ ba, là sự e ngại của khu vực tư nhân do thiếu cơ chế bảo lãnh rủi ro tài chính.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn và kiến tạo thị trường tín chỉ carbon xanh, hệ thống chính sách cần can thiệp đồng bộ trên nhiều phương diện. Trước hết, cơ quan quản lý cần ban hành hướng dẫn kỹ thuật định lượng carbon chuẩn quốc tế và xây dựng cơ sở dữ liệu sinh khối số hóa phục vụ thẩm định, phát hành tín chỉ. Đồng thời, công tác bảo tồn phải được luật hóa qua Quy hoạch không gian biển quốc gia nhằm thiết lập lằn ranh đỏ, ngăn chặn chuyển đổi sai mục đích các bãi triều. Cuối cùng, để thu hút dòng vốn tư nhân, pháp luật cần bổ sung quy định cụ thể về quyền tài sản đối với tín chỉ carbon, từ đó hình thành cơ chế hợp tác công tư minh bạch. Cơ chế này đảm bảo Nhà nước tạo lập hành lang pháp lý, doanh nghiệp đầu tư nguồn lực, còn người dân địa phương tham gia bảo vệ gắn với chia sẻ lợi ích công bằng.

Việc tích hợp đồng bộ hệ sinh thái tín chỉ carbon xanh không chỉ giúp Việt Nam ứng phó thụ động với rủi ro khí hậu mà còn là chiến lược chủ động kiến tạo mô hình tăng trưởng đột phá. Khi các nút thắt về thể chế được khai thông hoàn toàn, nguồn lực sinh thái này sẽ trở thành động lực hạt nhân dẫn dắt nền kinh tế biển vươn lên phát triển toàn diện, góp phần định hình một tương lai vững chắc và bao trùm cho các thế hệ mai sau.

Bể chứa carbon khổng lồ từ rừng ngập mặn Cà Mau

Sinh kế bền vững dưới tán rừng ngập mặn

TS. Nguyễn Thị Ngọc Thương –

Nhóm Nghiên cứu mạnh Quản lý Kinh tế Tài nguyên và Môi trường