Chiến lược công bố khoa học: Khi bản chất của giá trị nghiên cứu không đồng nhất với số lượng bài báo và trích dẫn

Trong khuôn khổ của dự án “Lao động bấp bênh ở châu Á: Khám phá những thách thức và giải pháp cho tình trạng bất ổn lao động thông qua bằng chứng dựa trên nghiên cứu trường hợp từ 8 quốc gia châu Á” (PRELAB, 101129940), do Horizon Europe tài trợ, ngày 13/10/2026, Khoa Khoa học xã hội, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tổ chức thành công seminar khoa học với chủ đề “Publication strategies: how to identify and target a journal that will help you share your findings with the right audiences (and possibly boost your career)” (Chiến lược xuất bản: Làm thế nào xác định và lựa chọn tạp chí phù hợp nhằm đưa kết quả nghiên cứu đến đúng đối tượng độc giả (và có khả năng thúc đẩy sự nghiệp học thuật)). Seminar do GS.TS. Abel Polese, đến từ Đại học Dublin City (Ireland) trình bày, với sự tham gia của các giảng viên, nhà khoa học từ các bộ môn của Khoa Khoa học xã hội, Khoa Kinh tế và Quản lý, Khoa Du lịch và Ngoại ngữ, sinh viên đam mê nghiên cứu khoa học của Học viện. Mở đầu seminar, PGS.TS Nguyễn Thị Diễn đã giới thiệu yêu cầu về nghiên cứu và xuất bản đối với giảng viên trong Học viện, cũng như trải nghiệm cá nhân trong quá trình nghiên cứu và xuất bản, đồng thời đặt vấn đề về việc làm thế nào để tăng cường xuất bản phẩm, đặc biệt là công bố quốc tế. Nội dung này cũng được các giảng viên khác quan tâm. Giáo sư Abel Polese đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc, giàu tính thực tiễn và phản biện trong bối cảnh khoa học quốc tế hiện nay, đồng thời gợi mở nhiều vấn đề đáng suy ngẫm, liên quan đến hệ thống đánh giá thành tích và những áp lực ngày càng gia tăng đối với các nhà nghiên cứu.

GS.TS. Abel Polese, Đại học Dublin City (Ireland)

Khác với những seminar thường tập trung vào kỹ thuật viết bài và lựa chọn tạp chí quốc tế, GS. Polese lại đặt ra câu hỏi: Chúng ta đang công bố (xuất bản) các kết quả khoa học để đáp ứng cách đánh giá về thành tích và danh tiếng hiện hành hay cốt để chia sẻ tri thức và tạo ra giá trị thực chất? Từ đó, GS.Polese đưa ra góc nhìn phản biện về việc sử dụng các chỉ số hiệu suất (KPI) trong đánh giá nghiên cứu. Theo ông, khoa học là quá trình khám phá những điều chưa biết, không phải lúc nào cũng có thể dự báo kết quả như hoạt động sản xuất kinh doanh. Việc quá đề cao số lượng bài báo và trích dẫn có nguy cơ làm lu mờ tính sáng tạo, chiều sâu nghiên cứu, đồng thời tạo ra cuộc cạnh tranh không ngừng về năng suất, dẫn đến kiệt sức nghề nghiệp và những hành vi thiếu liêm chính học thuật.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc phủ nhận vai trò của các chỉ số định lượng, mà ở cách sử dụng chúng sao cho phù hợp với bản chất và mục tiêu của hoạt động khoa học. Đây cũng là cơ sở để xây dựng chiến lược xuất bản dựa trên chất lượng nghiên cứu, đối tượng độc giả và mục tiêu phát triển nghề nghiệp, thay vì chỉ chạy theo thứ hạng.

Thông qua các ví dụ thực tiễn, GS. Polese nhấn mạnh rằng một tạp chí phù hợp không nhất thiết phải có thứ hạng cao nhất, mà chỉ cần đáp ứng yêu cầu của cơ quan quản lý, tương thích với nội dung nghiên cứu và tiếp cận đúng cộng đồng học thuật. Diễn giả trực tiếp hướng dẫn cách tra cứu phân hạng (ranking) các tạp chí, phân tích sự khác biệt giữa các nhóm Q1-Q4, đồng thời lưu ý rằng thứ hạng có thể thay đổi theo năm và lĩnh vực. Bên cạnh chỉ số xếp hạng, các nhà nghiên cứu cũng cần xem xét phạm vi chuyên môn, lịch sử hoạt động, chất lượng phản biện và uy tín của tạp chí, đặc biệt thận trọng với các tạp chí săn mồi (predatory journals) có thể gây tổn hại lâu dài đến danh tiếng học thuật.

Một vấn đề đáng chú ý khác được các giảng viên, các nhà nghiên cứu thảo luận tại seminar là tính công bằng trong đánh giá thành tích nghiên cứu giữa các ngành khoa học. Sự khác biệt về phương pháp, thời gian thực hiện, tốc độ xuất bản và đặc điểm trích dẫn khiến việc áp dụng cùng một thước đo cho khoa học xã hội, khoa học nhân văn và các ngành khoa học tự nhiên, kỹ thuật chưa hẳn phản ánh đúng chất lượng đóng góp. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống đánh giá vừa đáp ứng chuẩn mực quốc tế, vừa tính đến đặc thù ngành và điều kiện nghiên cứu.

GS.TS. Abel Polese chia sẻ và thảo luận cùng các giảng viên về chiến lược công bố và phát triển sự nghiệp học thuật

Những trao đổi tại seminar gợi mở cách tiếp cận cân bằng hơn giữa yêu cầu nâng cao thành tích công bố và mục tiêu phát triển khoa học bền vững. Trong bối cảnh các trường đại học Việt Nam đẩy mạnh hội nhập quốc tế, công bố khoa học cần được nhìn nhận không phải là thước đo thành tích, mà trước hết là phương thức lan tỏa tri thức, thúc đẩy đối thoại học thuật và tạo ra những giá trị lâu dài cho xã hội.

Nguyễn Thị Diễn, Lê Thị Xuân - Khoa Khoa học xã hội, VNUA